Đăng ký nhãn hiệu đặc sản địa phương: Địa danh, nhãn hiệu tập thể và điểm đ1 Điều 74 mới

Đăng ký nhãn hiệu đặc sản địa phương là việc nhiều hợp tác xã, hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ tìm đến khi muốn đưa nông sản, thực phẩm hay hàng thủ công truyền thống lên kệ siêu thị, sàn thương mại điện tử hoặc tham gia Chương trình OCOP. Cái khó là phần lớn đặc sản gắn với tên địa danh, như tên xã, tên vùng hay tên sông núi. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, địa danh là dấu hiệu rất dễ bị từ chối nếu nộp đơn sai cách. Bài viết này giải thích cách pháp luật hiện hành (sau Luật số 131/2025/QH15, hiệu lực từ 01/4/2026) xử lý địa danh trong nhãn hiệu, khi nào nên chọn nhãn hiệu tập thể và điểm đ1 khoản 2 Điều 74 mới thay đổi điều gì.

Vì sao đặc sản địa phương cần đăng ký nhãn hiệu?

Đặc sản đã có tiếng thì hàng nơi khác sẽ dán cùng tên để bán theo. Không có văn bằng bảo hộ, người sản xuất chân chính rất khó yêu cầu cơ quan chức năng hay sàn thương mại điện tử gỡ hàng nhái. Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cho quyền độc quyền trên toàn lãnh thổ Việt Nam trong 10 năm kể từ ngày nộp đơn, được gia hạn nhiều lần. Đó là căn cứ để xử lý xâm phạm và là tài sản để thương mại hóa (li-xăng, góp vốn, chuyển nhượng).

Với sản phẩm OCOP, bộ tiêu chí đánh giá, phân hạng hiện hành tại Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/5/2026 chấm điểm cả nguồn gốc, tem nhãn và khả năng tiếp thị. Nhãn hiệu được bảo hộ rõ ràng giúp hồ sơ thuyết phục hơn và giảm rủi ro tranh chấp sau khi được công nhận. Mức điểm từng tiêu chí, nên đối chiếu phụ lục của Quyết định hoặc hỏi cơ quan đầu mối OCOP của tỉnh.

Địa danh trong nhãn hiệu: nguyên tắc chung

Điểm đ khoản 2 Điều 74: địa danh "trơn" không có khả năng phân biệt

Theo điểm đ khoản 2 Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ (đã được Luật 131/2025/QH15 sửa đổi), dấu hiệu chỉ nguồn gốc địa lý của hàng hóa, dịch vụ bị coi là không có khả năng phân biệt. Có hai ngoại lệ:

1. Dấu hiệu đó đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi với danh nghĩa một nhãn hiệu trước ngày nộp đơn; hoặc
2. Dấu hiệu đó được đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc nhãn hiệu chứng nhận.

Như vậy, một cá nhân hay một công ty không thể độc chiếm tên "Xã A" cho loại đặc sản mà cả vùng đều sản xuất. Muốn bảo hộ chính địa danh đó, đường đi chuẩn là nhãn hiệu tập thể (hoặc nhãn hiệu chứng nhận), do một tổ chức tập thể đại diện cho người sản xuất trong vùng đứng tên.

Khi nào địa danh được coi là "chỉ nguồn gốc địa lý"?

Theo hướng dẫn thẩm định của Bộ Khoa học và Công nghệ (Thông tư 23/2023/TT-BKHCN đã được sửa đổi, bổ sung và hợp nhất năm 2026), địa danh gồm cả tên hiện hành, tên lịch sử, tên dân gian. Địa danh có ý nghĩa chỉ nguồn gốc khi dùng cho đặc sản, cây trồng, vật nuôi đặc trưng của địa phương và sản phẩm chế biến từ đó, sản phẩm khai thác tự nhiên hoặc dịch vụ đặc thù của vùng. Ngược lại, địa danh không mang ý nghĩa chỉ nguồn gốc nếu đã trở thành nhãn hiệu thông thường được thừa nhận rộng rãi, hoặc nếu địa phương đó rõ ràng không thể là nơi sản xuất ra hàng hóa.

Với nhãn hiệu thông thường, địa danh phổ thông như tên tỉnh, thành phố hay danh lam thắng cảnh có thể được dùng làm yếu tố phụ mà không cần xin phép địa phương. Đổi lại, phần địa danh sẽ bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ, và chủ đơn chỉ được độc quyền phần còn lại (tên riêng, logo…).

Lưu ý thực tiễn: Nhiều cơ sở nộp nhãn hiệu thông thường dạng "Tên địa danh + tên sản phẩm" rồi bị từ chối, hoặc chỉ được bảo hộ phần hình. Nên thiết kế nhãn hiệu có yếu tố phân biệt riêng (tên thương hiệu của cơ sở, logo độc đáo), coi địa danh là phần mô tả phụ.

Điểm đ1 khoản 2 Điều 74 mới: dấu hiệu chỉ quốc gia Việt Nam

Luật 131/2025/QH15 bổ sung điểm đ1 vào khoản 2 Điều 74. Theo đó, dấu hiệu chỉ nguồn gốc địa lý quốc gia Việt Nam của hàng hóa, dịch vụ cũng bị coi là không có khả năng phân biệt, trừ hai trường hợp:

• Dấu hiệu đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi với danh nghĩa một nhãn hiệu trước ngày nộp đơn; hoặc
• Dấu hiệu đó là yếu tố cấu thành của một dấu hiệu có khả năng phân biệt được đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc nhãn hiệu chứng nhận.

Hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ xác định dấu hiệu chỉ tên quốc gia Việt Nam gồm các chữ "Việt", "Việt Nam" và các chữ tiếng Anh tương ứng "Viet", "Vietnam", "Viet Nam".

So với điểm đ, đ1 chặt hơn: địa danh trong nước được hưởng ngoại lệ khi đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc chứng nhận, còn chữ "Việt Nam" chỉ được chấp nhận khi là một yếu tố trong dấu hiệu tổng thể có khả năng phân biệt. Hệ quả là các tên gọi kiểu "Đặc sản Việt", "Vietnam Specialty" khó được độc quyền. Nếu muốn dùng chữ "Việt Nam" để quảng bá, nên ghép với tên riêng và logo đủ khả năng phân biệt.

Nhãn hiệu tập thể – lựa chọn phù hợp cho đặc sản mang tên địa danh

Ai có quyền đăng ký?

Theo khoản 3 Điều 87 Luật Sở hữu trí tuệ, tổ chức tập thể được thành lập hợp pháp có quyền đăng ký nhãn hiệu tập thể cho các thành viên sử dụng theo quy chế. Đối với dấu hiệu chỉ nguồn gốc địa lý, tổ chức có quyền đăng ký phải là tổ chức tập thể của các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh tại địa phương đó. Đối với địa danh, dấu hiệu khác chỉ nguồn gốc địa lý đặc sản địa phương của Việt Nam, việc đăng ký phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.

Chủ đơn thường là hợp tác xã, hội, hiệp hội ngành hàng. Nếu chưa có tổ chức phù hợp, tham khảo thủ tục thành lập hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã 2023.

So sánh các phương án bảo hộ

Tiêu chí	Nhãn hiệu thông thường	Nhãn hiệu tập thể	Chỉ dẫn địa lý
Chủ thể đứng tên	Cá nhân, doanh nghiệp, HTX	Tổ chức tập thể (HTX, hội, hiệp hội)	Nhà nước là chủ sở hữu
Được độc quyền địa danh?	Không (địa danh bị loại trừ)	Có, nếu được phép sử dụng địa danh	Có, gắn với khu vực địa lý
Yêu cầu về chất lượng đặc thù	Không	Theo quy chế sử dụng	Bắt buộc chứng minh liên hệ chất lượng – địa lý
Văn bản cho phép của UBND cấp tỉnh	Không cần nếu địa danh chỉ là yếu tố phụ	Cần nếu có địa danh/dấu hiệu chỉ đặc sản	Theo thủ tục chỉ dẫn địa lý
Hiệu lực	10 năm, gia hạn được	10 năm, gia hạn được	Vô thời hạn

Chỉ dẫn địa lý bảo hộ mạnh nhưng hồ sơ phức tạp, phù hợp khi chất lượng đặc thù do điều kiện địa lý quyết định. Chi tiết xem đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý tại Việt Nam. Với đa số đặc sản OCOP, nhãn hiệu tập thể là phương án cân bằng giữa chi phí, thời gian và hiệu quả. Một cơ sở thành viên vẫn có thể đăng ký thêm nhãn hiệu thông thường riêng cho dòng sản phẩm của mình.

Hồ sơ nhãn hiệu tập thể có chứa địa danh

Ngoài tờ khai, mẫu nhãn hiệu và danh mục hàng hóa như đơn thông thường, hồ sơ cần:

1. Quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể, nêu rõ tổ chức chủ sở hữu, điều kiện trở thành thành viên, danh sách thành viên được sử dụng, điều kiện sử dụng và biện pháp xử lý vi phạm quy chế.
2. Văn bản của Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cho phép sử dụng địa danh hoặc dấu hiệu khác chỉ nguồn gốc địa lý của đặc sản địa phương.
3. Bản đồ khu vực địa lý tương ứng.
4. Giấy tờ chứng minh tư cách pháp lý của tổ chức tập thể, giấy ủy quyền (nếu nộp qua đại diện).

Lưu ý thực tiễn: Từ 01/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố với chính quyền hai cấp (tỉnh – xã), không còn cấp huyện; nhiều tên huyện, xã cũ đã thay đổi. Địa danh lịch sử, dân gian vẫn có thể là dấu hiệu chỉ nguồn gốc, nhưng khi xin văn bản cho phép cần mô tả phạm vi địa lý theo đơn vị hành chính hiện hành để bản đồ, quy chế và thực tế khớp nhau. Nên liên hệ trước Sở Khoa học và Công nghệ của tỉnh để biết đầu mối tiếp nhận.

Quy trình và thời hạn theo luật mới

Luật 131/2025/QH15 rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn nhãn hiệu:

Giai đoạn	Thời hạn hiện hành
Thẩm định hình thức	Theo quy định của Nghị định 65/2023/NĐ-CP (đã sửa đổi)
Công bố đơn	01 tháng kể từ ngày đơn được coi là hợp lệ
Phản đối đơn của bên thứ ba	03 tháng kể từ ngày công bố
Thẩm định nội dung	05 tháng kể từ ngày công bố đơn
Thẩm định nội dung nhanh	03 tháng, trong các trường hợp Chính phủ quy định (Nghị định 100/2026/NĐ-CP)

Thời hạn trên chưa tính thời gian sửa thiếu sót hay trả lời thông báo. Với nhãn hiệu tập thể có địa danh, khâu tốn thời gian nhất thường là trước khi nộp đơn: thống nhất quy chế và xin văn bản cho phép của UBND tỉnh. Nếu đơn bị từ chối, chủ đơn có thể khiếu nại quyết định từ chối.

Sai lầm thường gặp khi đăng ký nhãn hiệu đặc sản

• Một hộ sản xuất đăng ký riêng địa danh chung: dễ bị từ chối theo điểm đ khoản 2 Điều 74, hoặc bị hủy bỏ hiệu lực về sau.
• Quy chế sử dụng sơ sài, thiếu cơ chế kiểm soát chất lượng và xử lý thành viên vi phạm.
• Không tra cứu trước: tên đặc sản có thể đã được bên khác đăng ký, hoặc đã có chỉ dẫn địa lý trùng.
• Dùng chữ "Việt Nam" làm yếu tố chính mà thiếu thành phần phân biệt riêng.
• Bỏ quên bao bì: hình dáng hộp, chai lọ đặc trưng nên cân nhắc đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho bao bì.
• Chưa tính đến xuất khẩu: nhãn hiệu Việt Nam chỉ có hiệu lực trong nước. Muốn bán ra nước ngoài cần lộ trình đăng ký nhãn hiệu quốc tế.

Căn cứ pháp lý

• Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 36/2009/QH12, 42/2019/QH14, 07/2022/QH15, 93/2025/QH15 và Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/4/2026): Điều 74, 87, 93, 105, 110, 112a, 119.
• Nghị định 65/2023/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 15/2026/NĐ-CP, Nghị định 33/2026/NĐ-CP và Nghị định 100/2026/NĐ-CP.
• Thông tư 23/2023/TT-BKHCN hướng dẫn thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp (đã được sửa đổi, bổ sung và hợp nhất năm 2026).
• Quyết định 26/2026/QĐ-TTg ban hành Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP.

Luật Taga đồng hành cùng đặc sản địa phương

Bảo hộ đặc sản đòi hỏi chọn đúng loại nhãn hiệu, đúng chủ thể đứng tên và quy chế sử dụng chặt chẽ. Luật Taga hỗ trợ từ tra cứu, tư vấn phương án, soạn quy chế, nộp đơn đến xử lý thông báo của Cục Sở hữu trí tuệ. Tham khảo dịch vụ đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hoặc liên hệ Luật Taga qua hotline 0968 856 464 để được luật sư tư vấn trực tiếp.