Giám định tư pháp trong tranh chấp dân sự – Quy định 2026

Giám định tư pháp trong tranh chấp dân sự – Công cụ quan trọng để xác định sự thật khách quan

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp dân sự tại Việt Nam, không ít vụ án rơi vào bế tắc khi các bên đưa ra những lập luận trái chiều về một vấn đề chuyên môn: tài sản bị thiệt hại bao nhiêu? Chữ ký trên hợp đồng có phải là thật? Công trình xây dựng có đúng thiết kế không? Đây chính là lúc giám định tư pháp phát huy vai trò then chốt.

Với kinh nghiệm nhiều năm tư vấn và đại diện tố tụng cho khách hàng, chúng tôi nhận thấy rằng việc hiểu đúng và vận dụng hiệu quả chế định giám định tư pháp có thể tạo ra bước ngoặt quan trọng trong vụ án. Bài viết dưới đây sẽ phân tích toàn diện các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn giúp bạn đọc nắm vững công cụ pháp lý này.

Cơ sở pháp lý về giám định tư pháp

Giám định tư pháp trong tranh chấp dân sự được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật, trong đó quan trọng nhất bao gồm:

Luật Giám định tư pháp năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) – văn bản chuyên ngành quy định toàn diện về tổ chức và hoạt động giám định tư pháp
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS 2015) – quy định về trưng cầu giám định, yêu cầu giám định trong tố tụng dân sự tại các Điều 102 đến Điều 104
Nghị định số 85/2013/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi – hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Giám định tư pháp
Các thông tư chuyên ngành của Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Y tế và các bộ ngành liên quan quy định về giám định trong từng lĩnh vực cụ thể

Lưu ý: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp (Luật số 56/2020/QH14) có hiệu lực từ ngày 01/01/2021 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng nhằm khắc phục các bất cập trong thực tiễn giám định.

Khái niệm và bản chất của giám định tư pháp

Theo Điều 2 Luật Giám định tư pháp 2012, giám định tư pháp là việc người giám định tư pháp sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.

Trong bối cảnh tranh chấp dân sự, giám định tư pháp có những đặc điểm cốt lõi sau:

Đặc điểm	Nội dung
Tính chuyên môn	Do người có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ thực hiện bằng phương pháp khoa học
Tính khách quan	Kết luận dựa trên bằng chứng khoa học, không phụ thuộc ý chí chủ quan của các bên
Tính pháp lý	Kết luận giám định là nguồn chứng cứ theo Điều 95 BLTTDS 2015
Tính độc lập	Người giám định độc lập về chuyên môn, tự chịu trách nhiệm về kết luận

Các lĩnh vực giám định phổ biến trong tranh chấp dân sự

1. Giám định chữ ký, chữ viết và tài liệu

Đây là loại giám định phổ biến nhất trong tranh chấp dân sự. Trong thực tế hành nghề, chúng tôi thường gặp các trường hợp một bên phủ nhận chữ ký trên hợp đồng mua bán, giấy vay nợ, di chúc. Giám định sẽ xác định:

Chữ ký có phải do người được cho là đã ký thực hiện hay không
Tài liệu có bị tẩy xoá, sửa chữa hay không
Thời gian lập tài liệu có phù hợp với thời điểm được ghi trên đó hay không

2. Giám định giá trị tài sản

Khi các bên tranh chấp về giá trị bồi thường thiệt hại, phân chia tài sản chung, hoặc xác định giá trị hợp đồng, giám định giá trị tài sản trở nên cần thiết. Ví dụ: trong vụ tranh chấp chia tài sản sau ly hôn, hai bên không thống nhất được giá trị căn nhà – Tòa án sẽ trưng cầu giám định để xác định giá trị thị trường.

3. Giám định chất lượng công trình xây dựng

Tranh chấp hợp đồng xây dựng thường phát sinh khi chủ đầu tư cho rằng nhà thầu thi công không đúng thiết kế, không đảm bảo chất lượng. Giám định kỹ thuật xây dựng sẽ đánh giá mức độ phù hợp của công trình với thiết kế được phê duyệt và các tiêu chuẩn kỹ thuật áp dụng.

4. Giám định y khoa

Trong các vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm, giám định y khoa xác định tỷ lệ tổn thương cơ thể, mức độ suy giảm khả năng lao động, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gây thiệt hại và thương tích.

5. Giám định tài chính, kế toán

Áp dụng trong các tranh chấp liên quan đến sổ sách kế toán, báo cáo tài chính, xác định thiệt hại kinh tế trong quan hệ hợp đồng.

Trình tự, thủ tục trưng cầu và yêu cầu giám định

Trưng cầu giám định bởi Tòa án

Theo Điều 102 BLTTDS 2015, Tòa án trưng cầu giám định khi:

Các đương sự có yêu cầu giám định
Tòa án xét thấy cần thiết để giải quyết vụ án, ngay cả khi đương sự không yêu cầu

Quy trình cụ thể như sau:

Đương sự nộp đơn yêu cầu giám định gửi Tòa án đang thụ lý vụ án, nêu rõ vấn đề cần giám định và lý do
Tòa án xem xét và ra quyết định trưng cầu giám định, trong đó nêu rõ: tên tổ chức giám định, nội dung cần giám định, các tài liệu và đồ vật gửi giám định, thời hạn giám định
Tổ chức giám định tiếp nhận hồ sơ và cử người giám định thực hiện
Thực hiện giám định theo quy trình chuyên môn
Lập và gửi kết luận giám định cho Tòa án và các bên

Quyền tự yêu cầu giám định của đương sự

Đây là quy định quan trọng mà nhiều đương sự chưa nắm rõ. Theo Điều 103 BLTTDS 2015, trong trường hợp các đương sự có quyền tự mình yêu cầu giám định sau khi đã đề nghị Tòa án trưng cầu giám định nhưng Tòa án từ chối. Quy trình gồm:

Đương sự tự liên hệ với tổ chức giám định tư pháp hoặc người giám định tư pháp
Ký hợp đồng giám định và chịu chi phí giám định
Nộp kết luận giám định cho Tòa án như một nguồn chứng cứ

Kinh nghiệm thực tiễn: Quyền tự yêu cầu giám định là "vũ khí" pháp lý hữu hiệu nhưng ít được sử dụng. Trong một vụ tranh chấp hợp đồng mua bán mà chúng tôi từng tham gia, khách hàng đã chủ động yêu cầu giám định chữ ký giả mạo trên phụ lục hợp đồng, tạo ra chứng cứ quyết định giúp thắng kiện.

Người giám định tư pháp – Tiêu chuẩn và trách nhiệm

Tiêu chuẩn bổ nhiệm

Theo Điều 7 Luật Giám định tư pháp 2012 (sửa đổi 2020), người giám định tư pháp phải đáp ứng các tiêu chuẩn:

Là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam
Có sức khỏe, phẩm chất đạo đức tốt
Có trình độ đại học trở lên và đã qua thực tế hoạt động chuyên môn ít nhất 5 năm (trường hợp đặc biệt là 3 năm nếu có trình độ sau đại học)
Được bổ nhiệm hoặc công nhận theo quy định

Quyền và nghĩa vụ của người giám định

Người giám định tư pháp có các quyền và nghĩa vụ chính:

Quyền:

Lựa chọn phương pháp giám định phù hợp
Sử dụng kết quả xét nghiệm, thực nghiệm bổ sung
Từ chối giám định khi không đủ điều kiện hoặc có căn cứ phải từ chối
Được bảo đảm an toàn khi thực hiện giám định

Nghĩa vụ:

Thực hiện giám định đúng nội dung, đúng thời hạn
Có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án để giải thích kết luận giám định
Bảo quản tài liệu, đồ vật giám định
Chịu trách nhiệm cá nhân về kết luận giám định
Từ chối giám định nếu có quan hệ họ hàng với đương sự hoặc có lợi ích liên quan đến vụ án

Giá trị pháp lý của kết luận giám định

Kết luận giám định là nguồn chứng cứ

Theo Điều 95 BLTTDS 2015, kết luận giám định là một trong các nguồn chứng cứ hợp pháp. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kết luận giám định không có giá trị bắt buộc đối với Tòa án. Tòa án đánh giá, sử dụng kết luận giám định như mọi chứng cứ khác – phải xem xét tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp.

Trong thực tế, Tòa án có quyền:

Chấp nhận kết luận giám định nếu thấy đủ cơ sở khoa học và pháp lý
Không chấp nhận nếu kết luận mâu thuẫn với các chứng cứ khác đã được kiểm chứng
Trưng cầu giám định lại hoặc giám định bổ sung nếu cần thiết

Giám định lại và giám định bổ sung

Theo Điều 104 BLTTDS 2015 và Điều 29, 30 Luật Giám định tư pháp, việc giám định lại được thực hiện khi:

Có căn cứ cho rằng kết luận giám định lần đầu không chính xác
Có mâu thuẫn giữa kết luận giám định với các chứng cứ khác
Đương sự không đồng ý với kết luận giám định và có lý do chính đáng

Giám định bổ sung được thực hiện khi nội dung kết luận giám định chưa rõ, chưa đầy đủ, hoặc phát sinh vấn đề mới cần làm rõ liên quan đến tình tiết đã giám định trước đó.

Quan trọng: Theo quy định tại Luật sửa đổi 2020, trường hợp có sự khác nhau giữa kết luận giám định lần đầu và kết luận giám định lại, Tòa án có thể trưng cầu giám định lại lần thứ hai do Hội đồng giám định thực hiện. Kết luận giám định lại lần thứ hai của Hội đồng giám định được ưu tiên sử dụng.

Chi phí giám định tư pháp

Chi phí giám định tư pháp trong vụ án dân sự được quy định như sau:

Nguyên tắc chịu chi phí

Bên yêu cầu giám định tạm ứng chi phí giám định
Bên thua kiện chịu chi phí giám định theo phán quyết của Tòa án, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác
Trường hợp Tòa án chủ động trưng cầu giám định, chi phí do bên có nghĩa vụ chứng minh chịu

Mức chi phí

Chi phí giám định tư pháp phụ thuộc vào lĩnh vực giám định, mức độ phức tạp và quy định của từng tổ chức giám định. Một số mức chi phí tham khảo:

Loại giám định	Mức chi phí tham khảo
Giám định chữ ký, chữ viết	3 – 10 triệu đồng/vụ việc
Giám định giá trị tài sản	5 – 50 triệu đồng tùy quy mô
Giám định xây dựng	10 – 100 triệu đồng tùy công trình
Giám định y khoa	3 – 15 triệu đồng/vụ việc
Giám định tài chính, kế toán	10 – 80 triệu đồng tùy quy mô

Những vấn đề thực tiễn và kinh nghiệm xử lý

1. Thời gian giám định kéo dài

Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là thời gian giám định thường bị kéo dài, dẫn đến vụ án tạm đình chỉ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nguyên nhân bao gồm:

Tổ chức giám định quá tải
Đối tượng giám định phức tạp, cần nhiều thời gian nghiên cứu
Thiếu mẫu so sánh (đặc biệt trong giám định chữ ký)

Giải pháp: Đương sự nên chủ động phối hợp cung cấp tài liệu, mẫu so sánh đầy đủ ngay từ đầu và thường xuyên theo dõi tiến độ giám định thông qua luật sư.

2. Lựa chọn tổ chức giám định phù hợp

Không phải tổ chức giám định nào cũng có chuyên môn trong mọi lĩnh vực. Khi đề xuất Tòa án trưng cầu giám định, đương sự nên:

Tìm hiểu năng lực, uy tín của tổ chức giám định
Đề xuất tổ chức giám định cụ thể trong đơn yêu cầu
Ưu tiên các tổ chức giám định công lập hoặc có kinh nghiệm lâu năm trong lĩnh vực liên quan

3. Phản bác kết luận giám định bất lợi

Khi nhận kết luận giám định bất lợi, đương sự có thể:

Yêu cầu người giám định giải thích, làm rõ tại phiên tòa theo Điều 104 BLTTDS 2015
Thuê chuyên gia độc lập đánh giá phương pháp giám định đã sử dụng
Đề nghị giám định lại với lý do chính đáng
Cung cấp thêm chứng cứ phản bác kết luận giám định

4. Bảo quản đối tượng giám định

Đây là vấn đề thường bị bỏ qua nhưng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả giám định. Tài liệu, vật chứng cần giám định phải được bảo quản đúng cách, tránh để bị hư hỏng, biến dạng hoặc bị can thiệp bởi bên thứ ba.

Một số lưu ý quan trọng cho đương sự

Khi nào nên yêu cầu giám định?

Khi vấn đề tranh chấp đòi hỏi kiến thức chuyên môn mà Tòa án không thể tự đánh giá
Khi cần xác định sự thật khách quan dựa trên cơ sở khoa học
Khi các chứng cứ khác không đủ sức thuyết phục

Khi nào không nên yêu cầu giám định?

Khi vấn đề có thể chứng minh bằng các chứng cứ khác đã rõ ràng
Khi chi phí giám định quá lớn so với giá trị tranh chấp
Khi việc giám định có thể kéo dài thời gian giải quyết vụ án một cách không cần thiết

Chuẩn bị hồ sơ yêu cầu giám định

Để đảm bảo quá trình giám định diễn ra thuận lợi, đương sự cần chuẩn bị:

Đơn yêu cầu giám định nêu rõ vấn đề cần giám định
Tài liệu gốc liên quan đến đối tượng giám định
Mẫu so sánh (nếu giám định chữ ký, chữ viết)
Các tài liệu bổ trợ giúp người giám định hiểu rõ bối cảnh vụ việc

Xu hướng và triển vọng phát triển

Hoạt động giám định tư pháp tại Việt Nam đang có những bước phát triển tích cực:

Xã hội hóa giám định tư pháp: Ngày càng nhiều tổ chức giám định tư pháp ngoài công lập được thành lập, tạo sự cạnh tranh và nâng cao chất lượng
Ứng dụng công nghệ: Các phương pháp giám định hiện đại (ADN, phân tích kỹ thuật số, AI hỗ trợ) được áp dụng, nâng cao độ chính xác
Hoàn thiện pháp luật: Luật sửa đổi 2020 đã khắc phục nhiều bất cập, tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động giám định

Kết luận

Giám định tư pháp là công cụ pháp lý không thể thiếu trong việc giải quyết các tranh chấp dân sự phức tạp. Việc hiểu rõ quy định pháp luật, nắm vững trình tự thủ tục và có chiến lược phù hợp trong việc sử dụng giám định tư pháp sẽ giúp các bên đương sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình một cách hiệu quả.

Tuy nhiên, giám định tư pháp cũng là lĩnh vực đòi hỏi kiến thức chuyên sâu cả về pháp luật lẫn chuyên môn kỹ thuật. Do đó, việc có sự hỗ trợ của luật sư giàu kinh nghiệm trong quá trình yêu cầu, theo dõi và sử dụng kết quả giám định là điều vô cùng cần thiết.

Luật Taga với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực tố tụng dân sự, sẵn sàng tư vấn và hỗ trợ quý khách hàng trong mọi vấn đề liên quan đến giám định tư pháp – từ việc xây dựng chiến lược yêu cầu giám định, phối hợp với tổ chức giám định, đến việc đánh giá và sử dụng kết luận giám định tại Tòa án.

Liên hệ ngay Luật Taga để được tư vấn miễn phí:

Hotline: 0968.856.464
Website: luattaga.vn
Địa chỉ: Hà Nội, Việt Nam

Quy định về giám định tư pháp trong tranh chấp dân sự