Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế 2026

Tổng quan về tranh chấp thương mại quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng tham gia nhiều hơn vào chuỗi giao dịch thương mại quốc tế. Từ hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, hợp đồng đại lý phân phối xuyên biên giới đến các thỏa thuận liên doanh với đối tác nước ngoài — mỗi giao dịch đều tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tranh chấp.

Vấn đề cốt lõi mà các bên thường đối mặt là: khi tranh chấp xảy ra, cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết? Câu trả lời phụ thuộc vào nhiều yếu tố: thỏa thuận của các bên, tính chất tranh chấp, nơi thực hiện hợp đồng, quốc tịch của các bên và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, giúp doanh nghiệp chủ động lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng.

Khái niệm tranh chấp thương mại quốc tế theo pháp luật Việt Nam

Tranh chấp thương mại là gì?

Theo Luật Thương mại 2005, tranh chấp thương mại là tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, bao gồm việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác.

Yếu tố quốc tế trong tranh chấp thương mại

Một tranh chấp thương mại được coi là có yếu tố nước ngoài khi thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 663 Bộ luật Dân sự 2015:

Có ít nhất một bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài
Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam hoặc pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại nước ngoài
Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam hoặc pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự đó ở nước ngoài

Ví dụ thực tế: Công ty TNHH A (Việt Nam) ký hợp đồng mua nguyên liệu từ Công ty B (Trung Quốc), giao hàng tại cảng Hải Phòng. Khi hàng giao không đúng chất lượng, tranh chấp phát sinh giữa hai bên là tranh chấp thương mại quốc tế do có một bên là pháp nhân nước ngoài.

Các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế

Pháp luật Việt Nam và thông lệ quốc tế công nhận bốn phương thức giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế chính:

Phương thức	Cơ sở pháp lý	Đặc điểm chính
Thương lượng	Luật Thương mại 2005	Tự nguyện, không ràng buộc pháp lý
Hòa giải	Nghị định 22/2017/NĐ-CP	Có bên thứ ba trung gian, không ràng buộc
Trọng tài thương mại	Luật Trọng tài thương mại 2010	Phán quyết có giá trị chung thẩm
Tòa án	Bộ luật TTDS 2015	Có cơ chế cưỡng chế thi hành

Thẩm quyền của Tòa án Việt Nam đối với tranh chấp thương mại quốc tế

Thẩm quyền chung của Tòa án Việt Nam

Theo Điều 469 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài trong các trường hợp:

Bị đơn là cá nhân cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài tại Việt Nam hoặc bị đơn là cơ quan, tổ chức có trụ sở tại Việt Nam
Bị đơn có tài sản trên lãnh thổ Việt Nam
Vụ việc về quan hệ dân sự mà việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại Việt Nam hoặc đối tượng của quan hệ đó là tài sản trên lãnh thổ Việt Nam
Vụ việc về quan hệ dân sự mà công việc được thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam
Các bên có thỏa thuận chọn Tòa án Việt Nam để giải quyết (Điều 469 khoản 2)

Thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam

Đặc biệt quan trọng, Điều 470 Bộ luật TTDS 2015 quy định những trường hợp chỉ Tòa án Việt Nam mới có thẩm quyền (thẩm quyền riêng biệt), bao gồm:

Vụ án liên quan đến quyền đối với tài sản là bất động sản có trên lãnh thổ Việt Nam
Tranh chấp phát sinh từ hợp đồng vận chuyển mà người vận chuyển có trụ sở chính hoặc chi nhánh tại Việt Nam
Vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với công dân nước ngoài hoặc người không quốc tịch nếu cả hai bên cư trú tại Việt Nam

Lưu ý thực tiễn: Trong các vụ tranh chấp liên quan đến bất động sản tại Việt Nam, dù hợp đồng có điều khoản chọn tòa án nước ngoài hoặc trọng tài quốc tế, Tòa án Việt Nam vẫn giữ thẩm quyền riêng biệt. Đây là nguyên tắc bắt buộc mà các bên không thể thỏa thuận khác.

Tòa án cấp nào có thẩm quyền?

Theo Điều 37 Bộ luật TTDS 2015, tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Đây là quy định khác biệt so với tranh chấp thương mại trong nước, vốn có thể thuộc thẩm quyền cấp huyện.

Thẩm quyền của Trọng tài thương mại

Cơ sở pháp lý

Luật Trọng tài thương mại 2010 là văn bản pháp lý chủ đạo điều chỉnh hoạt động trọng tài thương mại tại Việt Nam. Luật này áp dụng cho cả trọng tài trong nước và trọng tài quốc tế có liên quan đến Việt Nam.

Điều kiện để trọng tài có thẩm quyền

Trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp khi các bên có thỏa thuận trọng tài (Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010). Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp, dưới hình thức:

Điều khoản trọng tài trong hợp đồng (trước khi phát sinh tranh chấp)
Thỏa thuận trọng tài riêng biệt (sau khi phát sinh tranh chấp)

Trọng tài quy chế và trọng tài vụ việc (ad hoc)

Doanh nghiệp có thể lựa chọn:

Trọng tài quy chế (institutional arbitration): Giải quyết tại một tổ chức trọng tài cụ thể theo quy tắc tố tụng của tổ chức đó. Tại Việt Nam, tổ chức trọng tài uy tín nhất là Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) thuộc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.
Trọng tài vụ việc (ad hoc arbitration): Các bên tự thỏa thuận quy tắc tố tụng trọng tài, không gắn với tổ chức trọng tài nào.

Lựa chọn trọng tài quốc tế

Các bên trong tranh chấp thương mại quốc tế hoàn toàn có quyền chọn tổ chức trọng tài quốc tế để giải quyết tranh chấp, ví dụ:

ICC (Phòng Thương mại Quốc tế) — Paris
SIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore)
HKIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Hồng Kông)
LCIA (Tòa Trọng tài Quốc tế London)

Kinh nghiệm thực tiễn: Khi ký hợp đồng với đối tác nước ngoài, doanh nghiệp Việt Nam nên cân nhắc chọn VIAC hoặc SIAC. VIAC có lợi thế về chi phí và ngôn ngữ, trong khi SIAC được đánh giá cao về tính trung lập và khả năng thi hành phán quyết tại nhiều quốc gia.

Luật áp dụng cho tranh chấp thương mại quốc tế

Nguyên tắc chọn luật áp dụng

Theo Điều 664 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài được xác định theo thứ tự ưu tiên:

Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên
Thỏa thuận của các bên (nguyên tắc tự do lựa chọn luật áp dụng)
Pháp luật Việt Nam hoặc pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất

Hạn chế trong việc chọn luật áp dụng

Các bên không được chọn luật áp dụng trong những trường hợp:

Pháp luật Việt Nam có quy định bắt buộc áp dụng (ví dụ: tranh chấp liên quan đến bất động sản tại Việt Nam phải áp dụng pháp luật Việt Nam)
Việc áp dụng pháp luật nước ngoài trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam (bảo lưu trật tự công cộng — Điều 670 BLDS 2015)

Công ước quốc tế liên quan

Việt Nam là thành viên của một số điều ước quốc tế quan trọng ảnh hưởng đến thẩm quyền giải quyết tranh chấp:

Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài (Việt Nam gia nhập năm 1995)
Công ước Viên 1980 (CISG) về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (có hiệu lực tại Việt Nam từ 01/01/2017)
Các hiệp định tương trợ tư pháp song phương với nhiều quốc gia

Công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam

Quy định của Công ước New York 1958

Việt Nam gia nhập Công ước New York 1958 với hai bảo lưu quan trọng:

Bảo lưu có đi có lại: Chỉ công nhận và thi hành phán quyết được tuyên tại quốc gia cũng là thành viên Công ước
Bảo lưu thương mại: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp phát sinh từ quan hệ pháp luật thương mại

Thủ tục công nhận tại Việt Nam

Theo Chương XXXV Bộ luật TTDS 2015 (Điều 424 đến Điều 434), thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài gồm các bước:

Nộp đơn yêu cầu tại Bộ Tư pháp hoặc Tòa án có thẩm quyền
Bộ Tư pháp chuyển hồ sơ cho Tòa án nhân dân có thẩm quyền trong thời hạn 05 ngày làm việc
Tòa án thành lập Hội đồng xét đơn gồm 03 Thẩm phán
Mở phiên họp xét đơn yêu cầu
Ra quyết định công nhận hoặc không công nhận

Các trường hợp Tòa án từ chối công nhận

Tòa án Việt Nam có quyền từ chối công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài khi (Điều 459 Bộ luật TTDS 2015):

Thỏa thuận trọng tài không có giá trị pháp lý theo luật của nước mà các bên đã chọn
Bên phải thi hành không được thông báo hợp lệ về việc chỉ định trọng tài viên hoặc tố tụng trọng tài
Phán quyết trọng tài vượt quá phạm vi thỏa thuận trọng tài
Thành phần Hội đồng trọng tài hoặc tố tụng trọng tài không phù hợp với thỏa thuận trọng tài
Phán quyết trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam

Thỏa thuận lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp trong hợp đồng

Tầm quan trọng của điều khoản giải quyết tranh chấp

Điều khoản giải quyết tranh chấp thường được gọi là "midnight clause" (điều khoản nửa đêm) vì nó hay bị soạn thảo vội vàng vào phút cuối của quá trình đàm phán hợp đồng. Tuy nhiên, đây lại là điều khoản có ý nghĩa quyết định khi tranh chấp thực sự xảy ra.

Các yếu tố cần cân nhắc khi soạn điều khoản

Khi soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng thương mại quốc tế, doanh nghiệp cần lưu ý:

Phương thức giải quyết: Tòa án hay trọng tài? Nếu trọng tài, chọn trọng tài quy chế hay ad hoc?
Nơi giải quyết tranh chấp (seat of arbitration): Ảnh hưởng đến luật tố tụng trọng tài và khả năng hủy phán quyết
Luật áp dụng cho nội dung tranh chấp (governing law): Luật Việt Nam, luật nước đối tác, hay luật của nước thứ ba?
Ngôn ngữ tố tụng: Tiếng Việt, tiếng Anh, hoặc ngôn ngữ khác
Số lượng trọng tài viên: 01 hoặc 03 trọng tài viên
Chi phí trọng tài: Ai chịu chi phí, phân bổ như thế nào?

Mẫu điều khoản trọng tài tham khảo

Điều khoản mẫu VIAC: "Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) bên cạnh Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này."

Một số vấn đề thực tiễn thường gặp

Xung đột thẩm quyền giữa tòa án và trọng tài

Một trong những vấn đề phức tạp nhất trong thực tiễn là xung đột thẩm quyền. Khi các bên đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, Tòa án phải từ chối thụ lý và chuyển vụ việc cho trọng tài giải quyết (Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010). Tuy nhiên, thỏa thuận trọng tài không có giá trị trong các trường hợp quy định tại Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010:

Tranh chấp thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án
Thỏa thuận trọng tài do người không có thẩm quyền ký kết
Một bên bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép khi ký thỏa thuận trọng tài
Thỏa thuận trọng tài vi phạm điều cấm của pháp luật

Vấn đề thi hành bản án của tòa án nước ngoài

Khác với phán quyết trọng tài (có Công ước New York 1958 hỗ trợ), bản án của tòa án nước ngoài chỉ được công nhận và thi hành tại Việt Nam khi:

Có điều ước quốc tế song phương hoặc đa phương giữa Việt Nam và quốc gia đó
Áp dụng nguyên tắc có đi có lại

Điều này là lý do chính khiến trọng tài thương mại thường được ưu tiên hơn tòa án trong các tranh chấp thương mại quốc tế, bởi cơ chế thi hành phán quyết trọng tài có phạm vi quốc tế rộng hơn nhiều.

Biện pháp khẩn cấp tạm thời

Trong quá trình giải quyết tranh chấp, các bên có thể yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Theo Điều 49 Luật Trọng tài thương mại 2010, Hội đồng trọng tài có quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời như:

Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp
Phong tỏa tài khoản ngân hàng
Cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp

Ngoài ra, ngay cả khi đã có thỏa thuận trọng tài, các bên vẫn có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định tại Điều 53 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Khuyến nghị cho doanh nghiệp

Dựa trên kinh nghiệm tư vấn nhiều năm cho doanh nghiệp trong các giao dịch thương mại quốc tế, chúng tôi đưa ra một số khuyến nghị:

Giai đoạn đàm phán hợp đồng

Không bao giờ bỏ qua điều khoản giải quyết tranh chấp. Đầu tư thời gian đàm phán kỹ điều khoản này ngay từ đầu sẽ tiết kiệm rất nhiều chi phí và thời gian khi tranh chấp xảy ra.
Ưu tiên trọng tài thương mại cho các hợp đồng có giá trị lớn và có yếu tố nước ngoài, vì phán quyết trọng tài dễ thi hành xuyên biên giới hơn bản án tòa án.
Chọn nơi trọng tài (seat) phù hợp — tại Việt Nam nếu bạn có lợi thế đàm phán, hoặc tại quốc gia thứ ba trung lập (Singapore, Hồng Kông) nếu đối tác không đồng ý.

Giai đoạn phát sinh tranh chấp

Bảo toàn chứng cứ ngay khi có dấu hiệu tranh chấp: email, hợp đồng, chứng từ thanh toán, biên bản giao nhận hàng
Tham vấn luật sư chuyên ngành trước khi gửi bất kỳ thông báo chính thức nào cho đối tác
Xem xét khả năng thương lượng, hòa giải trước khi khởi kiện — tiết kiệm chi phí và bảo toàn quan hệ kinh doanh
Lưu ý thời hiệu khởi kiện: Theo Luật Thương mại 2005, thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại là 02 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm (Điều 319)

Kết luận

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế là vấn đề pháp lý phức tạp, đòi hỏi doanh nghiệp phải nắm vững quy định của cả pháp luật trong nước và các điều ước quốc tế. Việc lựa chọn đúng phương thức và cơ quan giải quyết tranh chấp không chỉ ảnh hưởng đến kết quả vụ việc mà còn quyết định khả năng thi hành quyết định trên thực tế.

Tại Luật Taga, chúng tôi có đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn hợp đồng quốc tế và giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế. Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp từ giai đoạn soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp đến đại diện tham gia tố tụng tại trọng tài và tòa án.

Liên hệ ngay Luật Taga để được tư vấn:

Hotline: 0968.856.464
Website: luattaga.vn
Tư vấn miễn phí cho doanh nghiệp trong buổi trao đổi đầu tiên

Quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế tại Việt Nam