Luật Bảo hiểm xã hội 2024 điểm mới: Hiệu lực 01/7/2025, BHXH một lần và đối tượng mới

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 điểm mới là chủ đề doanh nghiệp và người lao động cần nắm kỹ, vì Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 đã chính thức có hiệu lực từ 01/7/2025, thay thế Luật Bảo hiểm xã hội 2014. Luật mới mở rộng đối tượng tham gia bắt buộc, siết chặt việc hưởng bảo hiểm xã hội (BHXH) một lần, giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm và bổ sung nhiều quyền lợi mới. Bài viết dưới đây, Luật Taga tổng hợp các thay đổi quan trọng nhất kèm lưu ý thực tiễn khi áp dụng.

Tổng quan về Luật Bảo hiểm xã hội 2024

Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2024, gồm 11 chương, 141 điều, có hiệu lực từ 01/7/2025. Cùng ngày này, Nghị định 158/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật về BHXH bắt buộc cũng có hiệu lực.

Luật đã được sửa đổi một số điều bởi các luật năm 2025 và được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 19/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026. Dự thảo Luật sửa đổi Luật BHXH do Bộ Nội vụ công bố năm 2026 hiện chưa được thông qua, nên vẫn áp dụng quy định hiện hành dưới đây.

Điểm mới 1: Mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc

Đây là thay đổi tác động trực tiếp nhất tới doanh nghiệp. Theo khoản 1 Điều 2 Luật BHXH 2024, ngoài các nhóm truyền thống (người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang…), Luật bổ sung các nhóm sau:

Nhóm đối tượng mới	Căn cứ	Ghi chú
Người lao động làm việc không trọn thời gian (part-time) có tiền lương tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất	Điểm l khoản 1 Điều 2	Trước đây thường bị bỏ ngoài diện đóng
Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh	Điểm m khoản 1 Điều 2	Tham gia theo quy định của Chính phủ
Người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn, thành viên HĐQT, giám đốc, thành viên Ban kiểm soát, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương	Điểm n khoản 1 Điều 2	Trước đây chỉ nhóm có hưởng lương mới phải đóng
Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố	Điểm k khoản 1 Điều 2	Nay được hưởng thêm chế độ ốm đau, thai sản

Ngoài ra, Luật nêu rõ trường hợp các bên ký hợp đồng với tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn thuộc diện đóng BHXH bắt buộc như hợp đồng lao động.

Đối với người lao động nước ngoài, khoản 2 Điều 2 quy định thuộc diện đóng BHXH bắt buộc khi làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ 12 tháng trở lên, trừ trường hợp di chuyển nội bộ doanh nghiệp, người đã đủ tuổi nghỉ hưu khi giao kết hợp đồng hoặc điều ước quốc tế có quy định khác.

Lưu ý thực tiễn:

• Chủ doanh nghiệp một thành viên, giám đốc công ty không nhận lương nay cũng là đối tượng tham gia. Khi thành lập công ty, nhà đầu tư nên tính trước chi phí BHXH cho người quản lý ngay từ đầu.
• Việc đặt tên “hợp đồng dịch vụ”, “hợp đồng cộng tác viên” không còn là cách để tránh đóng BHXH nếu bản chất là quan hệ lao động. Doanh nghiệp nên rà soát lại mẫu hợp đồng; xem thêm dịch vụ tư vấn soạn thảo hợp đồng.
• Với lao động bán thời gian, cần đối chiếu mức lương tháng thực tế với mức thấp nhất làm căn cứ đóng. Chi tiết về loại hợp đồng này xem bài lao động part-time và hợp đồng lao động bán thời gian.

Điểm mới 2: Siết chặt điều kiện hưởng BHXH một lần

Luật BHXH 2024 khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian đóng để hưởng lương hưu thay vì rút một lần. Theo khoản 1 Điều 70, người lao động đã dừng tham gia BHXH và có yêu cầu được hưởng BHXH một lần nếu thuộc một trong các trường hợp:

1. Đủ tuổi nghỉ hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng BHXH (và không chọn hưởng trợ cấp hằng tháng theo Điều 23);
2. Ra nước ngoài để định cư;
3. Đang mắc một trong các bệnh: ung thư, bại liệt, xơ gan mất bù, lao nặng, AIDS và các bệnh khác theo quy định của Bộ Y tế;
4. Bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc khuyết tật đặc biệt nặng;
5. Người có thời gian đóng BHXH trước ngày 01/7/2025, sau 12 tháng không tham gia BHXH bắt buộc và tự nguyện, có thời gian đóng dưới 20 năm;
6. Một số trường hợp đặc thù thuộc lực lượng vũ trang (phục viên, xuất ngũ, thôi việc mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu).

Điểm mấu chốt: người bắt đầu đóng BHXH từ 01/7/2025 trở đi sẽ không được rút BHXH một lần chỉ vì nghỉ việc đủ 12 tháng. Trường hợp thứ 5 chỉ áp dụng cho người đã có thời gian đóng trước ngày Luật có hiệu lực.

Mức hưởng BHXH một lần

Theo khoản 3 Điều 70, mức hưởng tính theo số năm đã đóng:

Giai đoạn đóng	Mức hưởng mỗi năm đóng
Các năm đóng trước năm 2014	1,5 tháng mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH
Các năm đóng từ năm 2014 trở đi	02 tháng mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH
Thời gian đóng chưa đủ 01 năm	Bằng số tiền đã đóng, tối đa 02 tháng mức bình quân

Mức hưởng không bao gồm khoản Nhà nước hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện, trừ trường hợp mắc bệnh hiểm nghèo hoặc suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên. Thời điểm tính hưởng là thời điểm cơ quan BHXH ban hành quyết định hưởng.

Lưu ý thực tiễn: Bảo lưu thời gian đóng giúp được cộng nối khi đi làm lại, có cơ hội hưởng lương hưu kèm thẻ bảo hiểm y tế; người lao động nên cân nhắc kỹ trước khi rút một lần.

Điểm mới 3: Giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm

Luật mới giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm. Tỷ lệ hưởng lương hưu theo Điều 66:

Đối tượng	Thời gian đóng	Tỷ lệ hưởng
Lao động nữ	15 năm	45%, sau đó mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%
Lao động nam	15 năm đến dưới 20 năm	40% tương ứng 15 năm, mỗi năm thêm 1%
Lao động nam	20 năm	45%, sau đó mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%

Trường hợp nghỉ hưu trước tuổi, tỷ lệ hưởng bị giảm 2% cho mỗi năm nghỉ trước tuổi; nghỉ trước dưới 06 tháng thì không giảm, từ đủ 06 tháng đến dưới 12 tháng thì giảm 1%. Tuổi nghỉ hưu áp dụng theo Bộ luật Lao động 2019. Xem thêm bài chế độ hưu trí và quyền lợi khi nghỉ hưu.

Điểm mới 4: Trợ cấp hưu trí xã hội và trợ cấp hằng tháng

Luật BHXH 2024 xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, trong đó bổ sung:

• Trợ cấp hưu trí xã hội do ngân sách nhà nước bảo đảm: hạ độ tuổi hưởng từ 80 xuống 75 tuổi; người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo được hưởng từ đủ 70 tuổi đến dưới 75 tuổi (khi đáp ứng điều kiện luật định).
• Trợ cấp hằng tháng (Điều 23): người đủ tuổi nghỉ hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng, chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, không hưởng BHXH một lần và không bảo lưu, có thể chọn nhận trợ cấp hằng tháng từ chính khoản đóng của mình; trong thời gian này được ngân sách đóng bảo hiểm y tế.
• Bảo hiểm hưu trí bổ sung: chương riêng cho phép người sử dụng lao động và người lao động tham gia thêm để có mức lương hưu cao hơn.

Điểm mới 5: Quyền lợi ốm đau, thai sản được mở rộng

Một số thay đổi đáng chú ý:

• BHXH tự nguyện được bổ sung trợ cấp thai sản 2.000.000 đồng/mỗi con do ngân sách nhà nước bảo đảm, người tham gia không phải đóng thêm.
• Chế độ ốm đau được tính cả trường hợp nghỉ nửa ngày; người lao động mắc bệnh cần chữa trị dài ngày được tính thời gian hưởng theo năm.
• Quỹ BHXH đóng bảo hiểm y tế cho người lao động nghỉ ốm đau, nghỉ thai sản từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng.
• Bổ sung chế độ thai sản khi thực hiện biện pháp hỗ trợ sinh sản; mang thai từ 22 tuần tuổi trở lên mà sảy thai, phá thai, thai chết lưu thì người mẹ và người chồng được hưởng chế độ như trường hợp sinh con.

Chi tiết từng chế độ, bạn đọc xem các bài chế độ thai sản cho lao động nữ và quyền nghỉ ốm đau và chế độ bảo hiểm ốm đau.

Điểm mới 6: Mức tham chiếu thay thế lương cơ sở

Luật đưa ra khái niệm mức tham chiếu để tính mức đóng, mức hưởng một số chế độ. Khi chưa bãi bỏ lương cơ sở thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở.

Điểm mới 7: Xử lý nghiêm chậm đóng, trốn đóng BHXH

Luật dành chương riêng về đóng và quản lý thu BHXH, định nghĩa rõ hành vi chậm đóng (Điều 38) và trốn đóng (Điều 39). Theo Điều 40, doanh nghiệp chậm đóng phải:

• Đóng đủ số tiền BHXH, bảo hiểm thất nghiệp chậm đóng;
• Nộp thêm khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền chậm đóng và số ngày chậm đóng vào quỹ;
• Bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định;
• Không được xét tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng.

Ngoài ra, hành vi trốn đóng còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố cấu thành theo Bộ luật Hình sự.

Lưu ý thực tiễn: Rủi ro lớn nhất thường không nằm ở việc “quên đóng” mà ở việc đóng sai đối tượng hoặc sai tiền lương làm căn cứ đóng, ví dụ tách lương thành nhiều khoản phụ cấp để giảm mức đóng, hoặc không đóng cho người quản lý không hưởng lương. Doanh nghiệp nên rà soát định kỳ thang bảng lương, hợp đồng và danh sách lao động theo Điều 7 Nghị định 158/2025/NĐ-CP về tiền lương làm căn cứ đóng.

Doanh nghiệp cần làm gì ngay?

1. Rà soát đối tượng: lao động part-time, cộng tác viên, người quản lý không hưởng lương.
2. Rà soát hợp đồng: hợp đồng dịch vụ, khoán việc có bản chất là quan hệ lao động.
3. Rà soát tiền lương đóng theo Nghị định 158/2025/NĐ-CP.
4. Giải thích cho người lao động điều kiện hưởng BHXH một lần mới để họ cân nhắc bảo lưu.

Để hiểu toàn diện hai loại hình bảo hiểm, xem thêm bài bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện cho người lao động.

Căn cứ pháp lý

• Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 ngày 29/6/2024, có hiệu lực từ 01/7/2025 (được sửa đổi, bổ sung bởi một số luật năm 2025; Văn bản hợp nhất số 19/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026);
• Nghị định 158/2025/NĐ-CP ngày 25/6/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc;
• Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14.

Liên hệ Luật Taga

Luật BHXH 2024 thay đổi sâu cả về đối tượng, quyền lợi và chế tài, đòi hỏi doanh nghiệp phải điều chỉnh chính sách nhân sự, hợp đồng và quy trình đóng bảo hiểm. Nếu bạn cần rà soát tuân thủ BHXH, soạn thảo hợp đồng lao động hoặc tư vấn quyền lợi BHXH một lần, lương hưu, hãy liên hệ Luật Taga hoặc gọi hotline 0968 856 464 để được luật sư tư vấn cụ thể theo hồ sơ thực tế.